Wiedza

6 kluczowych faktów o smogu

1. Smog zabija. Zwiększa ryzyko chorób serca, udarów mózgu, nowotworów, astmy i wielu innych schorzeń. Rzeczy których nie życzysz sobie ani swoim bliskim.
2. Smog nie jest zjawiskiem nowym, podobnie jak zanieczyszczenia rzek czy gleby. Po prostu długo się nim w Polsce nie zajmowano, a Polaków przed nim nie chroniono.
3. Głównym źródłem smogu są przestarzałe kotły i piece w domach jednorodzinnych. Samochody dokładają swoje,  jednak znacznie mniej.
4. Tak, spalanie drewna i peletu też generuje smog. W końcu węgiel to skamieniałe drewno, czyż nie?
5. Państwo polskie ma obowiązek chronić życie i zdrowie swoich obywateli. Stąd uchwały antysmogowe i kontrole ich przestrzegania.
6. Aktywiści antysmogowi nie walczą z mieszkańcami, oni walczą o ich życie i zdrowie.

Czym właściwie jest smog?

Smog to mieszanina pyłów zawieszonych i gazów zawierająca wiele substancji szkodliwych dla zdrowia. Szczególnie niebezpieczne są najdrobniejsze cząstki pyłu (np. PM2,5), które po przedostaniu się do płuc mogą przenikać do krwiobiegu i oddziaływać na cały organizm.

W skład smogu wchodzą m.in. pyły zawieszone PM10 i PM2,5, rakotwórczy benzo(a)piren, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, a także szkodliwe gazy, takie jak dwutlenek azotu czy ozon. Zanieczyszczenia te nie tylko podrażniają drogi oddechowe, ale również zwiększają ryzyko chorób serca, udarów mózgu, nowotworów i wielu innych schorzeń.

Dlatego smog nie jest wyłącznie problemem środowiskowym. To przede wszystkim problem zdrowotny. Jego skutki dotyczą wszystkich, ale przede wszystkim osób starszych czy przewlekle chorych, dzieci i kobiet w ciąży.
 

Czy smog jest zjawiskiem nowym?

Nie. Smog towarzyszy człowiekowi od setek, a nawet tysięcy lat. Odkąd ludzie zaczęli używać ognia do ogrzewania i przygotowywania posiłków, pojawił się także problem zanieczyszczenia powietrza. Już w starożytnym Rzymie narzekano na dym, a w średniowiecznym Londynie wprowadzano pierwsze przepisy ograniczające spalanie najbardziej uciążliwych paliw.

Co ciekawe, już w XIII wieku mieszkańcy Londynu skarżyli się, że dym szkodzi zdrowiu, a władze próbowały ograniczać spalanie najgorszej jakości węgla. W kolejnych stuleciach powoływano specjalne komisje badające problem zanieczyszczenia powietrza, a lekarze opisywali jego wpływ na zdrowie ludzi.

Historia pokazuje więc, że sprzeciw wobec oddychania brudnym powietrzem nie jest nowym wymysłem współczesnych ekologów. Przeciwnie – od wieków ludzie dostrzegali, że dym i zanieczyszczenia szkodzą zdrowiu oraz obniżają jakość życia.

Nowe są natomiast nasza wiedza o skutkach zdrowotnych smogu, możliwości jego pomiaru oraz narzędzia pozwalające skutecznie ograniczać emisję zanieczyszczeń. Dlatego walka o czyste powietrze nie jest nową modą, lecz kolejnym etapem procesu, przez który kraje rozwinięte przechodzą od dziesięcioleci.
 

Co to jest kopciuch?

„Kopciuch” to potoczna nazwa starego, nieefektywnego kotła lub pieca na paliwo stałe, najczęściej węgiel lub drewno, który nie spełnia współczesnych norm emisyjnych. Urządzenia te charakteryzują się niską sprawnością i emitują wielokrotnie więcej zanieczyszczeń niż nowoczesne źródła ciepła.

W praktyce są to najczęściej kotły bezklasowe lub kotły najstarszych generacji, często wyposażone w ręczny zasyp paliwa i pozbawione rozwiązań ograniczających emisję pyłów oraz szkodliwych gazów. W wyniku niepełnego spalania powstają duże ilości pyłu PM10, PM2,5, benzo(a)pirenu i innych substancji niebezpiecznych dla zdrowia.  

To właśnie „kopciuchy” przez lata były głównym źródłem tzw. niskiej emisji, czyli zanieczyszczeń wydostających się z kominów domów jednorodzinnych na niewielkiej wysokości. W przeciwieństwie do wysokich kominów przemysłowych, zanieczyszczenia te pozostają w bezpośrednim otoczeniu mieszkańców, tworząc smog szczególnie odczuwalny w sezonie grzewczym.

Dlatego uchwały antysmogowe przyjmowane przez kolejne województwa przewidują stopniowe wycofywanie z użytkowania takich urządzeń. Są już nielegalne prawie w całej Polsce. Ich wymiana na nowoczesne źródła ciepła jest jednym z najskuteczniejszych działań prowadzących do poprawy jakości powietrza. 
 

Skąd smog w Polsce?

Dane KOBiZE pokazują, że współczesny problem smogu w Polsce ma przede wszystkim charakter komunalno-bytowy. Gospodarstwa domowe odpowiadają za 85% emisji pyłu PM2,5 i aż 93% emisji wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, w tym rakotwórczego benzo(a)pirenu. Oznacza to, że klucz do dalszej poprawy jakości powietrza leży przede wszystkim w wymianie starych źródeł ogrzewania i stosowaniu czystszych paliw.

Jak trafnie zauważa prof. Piotr Kleczkowski, „źródłem smogu w całym naszym kraju, co jest unikalne na tle pozostałych państw Unii Europejskiej, jest muzealna technika grzewcza”. Polska przez lata była wyjątkiem w skali Europy, ponieważ ogromna liczba domów jednorodzinnych była ogrzewana indywidualnymi kotłami na węgiel, często bardzo przestarzałymi i nieefektywnymi. To właśnie te urządzenia, potocznie nazywane „kopciuchami”, odpowiadały za znaczną część emisji najbardziej szkodliwych zanieczyszczeń.

W debacie publicznej często wskazuje się na przemysł czy transport jako głównych sprawców smogu. Tymczasem dane pokazują coś innego. W przypadku zanieczyszczenia pyłem PM2,5 dominującą rolę odgrywają gospodarstwa domowe, podczas gdy przemysł za 6%, a transport za 4%. Jeszcze wyraźniej widać to przy emisji wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, gdzie udział gospodarstw domowych sięga aż 93%. To dlatego skuteczna walka ze smogiem zaczyna się od modernizacji ogrzewania budynków. Bez wymiany najbardziej emisyjnych kotłów trudno będzie osiągnąć dalszą znaczącą poprawę jakości powietrza.
 

Czy mamy prawo do czystego powietrza?

Czyste powietrze nie jest luksusem ani przywilejem. Należy nam się tak samo jak czysta woda czy bezpieczna żywność. Potwierdzają to także polskie sądy. Warto przypomnieć sprawę Oliwiera Palarza z Rybnika, który w 2015 roku pozwał Skarb Państwa za wieloletnie życie w warunkach chronicznego smogu. Po sześciu latach sądowej batalii Sąd Okręgowy w Gliwicach przyznał mu rację i zasądził 30 tys. zł zadośćuczynienia. Uznał, że wieloletnie oddychanie powietrzem, w którym normy jakości są systematycznie przekraczane, narusza dobra osobiste obywatela.

Sprawa Oliwiera Palarza pokazała jasno, że za smog odpowiada państwo polskie a czyste powietrze to coś, co nam się po prostu należy. Dlatego nie pytajmy, czy warto walczyć ze smogiem. Pytajmy raczej, jak najszybciej doprowadzić do sytuacji, w której normy jakości powietrza będą wreszcie dotrzymywane.

Dlaczego normy jakości powietrza są zaostrzane?

Od 1 stycznia 2030 r. zaczną obowiązywać nowe, bardziej wymagające normy jakości powietrza. Nie dzieje się tak dlatego, że ktoś arbitralnie postanowił zaostrzyć przepisy. Powód jest prosty: współczesna wiedza medyczna pokazuje, że nie istnieje całkowicie bezpieczny poziom zanieczyszczenia powietrza.
 

Każde ograniczenie stężeń pyłów zawieszonych czy dwutlenku azotu przekłada się na mniejsze ryzyko chorób i przedwczesnych zgonów. Dlatego wraz z rozwojem wiedzy naukowej normy są stopniowo dostosowywane do aktualnego stanu badań.

Warto pamiętać, że zarówno obecne normy, jak i te, które zaczną obowiązywać od 2030 roku, nie wyznaczają granicy między powietrzem „bezpiecznym” i „niebezpiecznym”. Są one w dużej mierze efektem decyzji politycznych, uwzględniających nie tylko kwestie zdrowotne, ale również możliwości techniczne i koszty społeczne osiągnięcia określonych standardów.

Najlepiej pokazują to wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia, które są bardziej rygorystyczne niż obowiązujące dziś normy prawne. Oznacza to, że nawet tam, gdzie normy są formalnie dotrzymane, dalsza poprawa jakości powietrza nadal przynosi korzyści zdrowotne.

Dlatego zaostrzanie norm nie jest celem samym w sobie. To konsekwencja rosnącej wiedzy o wpływie zanieczyszczeń na zdrowie oraz dążenia do ograniczenia liczby chorób i przedwczesnych zgonów związanych ze smogiem.
 

Jak skutecznie egzekwować uchwałę antysmogową?

Powiedzmy coś, co nie zawsze spotyka się z entuzjazmem: dziś nie ma skuteczniejszej metody walki ze smogiem niż konsekwentne egzekwowanie obowiązujących przepisów. Edukacja była potrzebna. Programy dotacyjne były potrzebne. Kampanie informacyjne również. Jednak nie wszyscy dali się przekonać.

Potwierdza to ubiegłoroczny raport Najwyższej Izby Kontroli, z którego wynika, że uchwały antysmogowe są najskuteczniej wdrażane tam, gdzie samorządy korzystają z całego dostępnego zestawu narzędzi – od edukacji i wsparcia finansowego po kontrole i egzekwowanie prawa. Trzeba przy tym jasno powiedzieć: celem kontroli nie jest wystawienie mandatu. Celem jest doprowadzenie do wymiany źródła ciepła, które szkodzi zdrowiu mieszkańców. Chodzi o to, żeby kopciuch przestał truć.

Nie oznacza to jednak, że wszystkich należy traktować jednakowo. W przypadku osób dotkniętych ubóstwem energetycznym samorządy powinny uruchamiać dostępne formy wsparcia – od doradztwa i pomocy w uzyskaniu dotacji po bardziej kompleksowe działania osłonowe. Dobre przykłady można znaleźć m.in. w Skawinie czy Zabierzowie, gdzie skutecznie łączy się walkę ze smogiem z pomocą mieszkańcom znajdującym się w trudnej sytuacji.

Inaczej należy podchodzić do osób, które mimo upływu lat, licznych kampanii informacyjnych i dostępnych programów wsparcia świadomie ignorują obowiązujące przepisy. Także w takich przypadkach nie trzeba wymyślać nowych rozwiązań. Samorządy mają do dyspozycji sprawdzone procedury opisane m.in. w „Rekomendacjach dotyczących wdrażania uchwały antysmogowej”, przygotowanych wspólnie przez Śląski Związek Gmin i Powiatów, przedstawicieli samorządów, straży miejskich, Urzędu Marszałkowskiego, prawników i ekspertów zajmujących się ochroną powietrza.

Dziś burmistrz dysponuje szerokim katalogiem narzędzi prawnych pozwalających skutecznie egzekwować przepisy antysmogowe. Problemem nie jest brak instrumentów. Częściej brakuje determinacji, konsekwencji i odwagi, by z nich korzystać. A przecież mówimy o sprawie fundamentalnej – ochronie zdrowia mieszkańców i prawie do oddychania czystym powietrzem.

Czy walka ze smogiem ratuje życie?

Z raportu Europejskiego Centrum Czystego Powietrza wynika bardzo wyraźnie, że poprawa jakości powietrza w latach 2018–2022 przełożyła się na tysiące uratowanych istnień ludzkich i unikniętych hospitalizacji. Autorzy przeanalizowali trzy województwa: śląskie, małopolskie i mazowieckie.

W latach 2018–2022 poprawa jakości powietrza pozwoliła uniknąć:
 

Województwo śląskie

• 12 571 przedwczesnych zgonów
• 9 086 nagłych hospitalizacji kardiologicznych i pulmonologicznych

Województwo małopolskie

• 5 900 przedwczesnych zgonów
• 5 086 hospitalizacji

Województwo mazowieckie

• 6 723 przedwczesnych zgonów
• 5 615 hospitalizacji

Nikt nie twierdzi, że można wskazać konkretną osobę i powiedzieć: ten człowiek zmarł wyłącznie przez smog. Tak samo nie da się wskazać konkretnej osoby uratowanej przez pasy bezpieczeństwa czy szczepienie. Epidemiologia bada jednak całe populacje. Na podstawie wieloletnich badań wiemy, że gdy stężenia pyłu PM2,5 spadają, spada także liczba przedwczesnych zgonów i hospitalizacji. Dlatego liczby przedstawione przez Europejskie Centrum Czystego Powietrza są naukowym oszacowaniem efektów zdrowotnych poprawy jakości powietrza, a nie dowolnym przypuszczeniem.
 

Czy mój piec, kocioł i kominek są legalne?

"Uchwała antysmogowa" dla woj. śląskiego z 2017 roku reguluje jakie źródła ciepła są dozwolone, a jakie jakie nie. Wymogi uchwały wchodziły w życia stopniowo, tak aby dać mieszkańcom czas na dostosowanie.

Na dzień 8 listopada 2026 zakazane są: kotły poniżej klasy 3 (węgiel, drewno, pelet), piece kaflowe i trzony kuchenne, kominki o sprawności poniżej 80%. 

Od 1 stycznia 2028 zakazane będą także kotły 3 i 4 klasy. Dozwolone będą tylko najsprawniejsze kotły klasy 5 i ekoporojekt.

Harmonogram wdrażania obostrzeń przedstawiony jest na infografice poniżej (źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego).

Partnerzy projektu